Nederlandse universiteiten willen minder afhankelijk worden van Amerikaanse techbedrijven zoals Microsoft en Google. Daarbij worden al concrete stappen gezet. Zo worden er pilots gedraaid met Nextcloud via SURF, eigen AI-chatbots en open-source-software.
Nederlandse universiteiten zijn sterk afhankelijk van software van grote Amerikaanse techbedrijven. Denk aan Microsoft 365 voor kantoorapps, cloudplatforms van Amazon en AI-diensten van Google. Twee derde van de Nederlandse digitale diensten is afhankelijk van Amerikaanse cloudaanbieders, zo bleek eerder dit jaar. Die afhankelijkheid baart steeds meer zorgen, mede door het huidige geopolitieke klimaat, meldt NU.nl.
Universiteiten als Radboud, TU Delft en Universiteit Leiden gebruiken naast Amerikaanse software al wel Europese open-source-alternatieven. Maar een snelle overstap is niet realistisch. “We zijn niet binnen een paar jaar van big tech af”, zegt Ruben Puylaert, woordvoerder van de Universiteiten van Nederland (UNL). Het onderwerp staat al sinds 2019 op de agenda, maar de urgentie is de afgelopen maanden flink toegenomen.
Contracten en controle als eerste stap
TU Delft wil internationale techbedrijven niet categorisch uitsluiten. Wel worden strenge contractuele afspraken over datatoegang, beveiliging en opslaglocatie van gegevens gemaakt. Ook Tilburg University stelt eisen aan leveranciers. Voor die instelling draait digitale soevereiniteit “niet primair om Europees versus Amerikaans, maar om controle, transparantie en continuïteit.”
De Radboud Universiteit uit Nijmegen gaat verder en zet stevig in op digitale autonomie. Zo krijgen werknemers daar geen werktelefoon van Google of Apple, maar van het Nederlandse Fairphone. Opvallend is, dat dat model standaard ook gewoon op Android draait. Volgens de universiteit is de keuze verantwoordt, want Fairphone-smartphones zijn duurzamer, goedkoper en makkelijker in beheer.
Bij de TU Delft wordt het grootste deel van de onderzoeksdata opgeslagen in twee datacenters in eigen beheer. En aan de Universiteit van Amsterdam is de ‘UVA AI Chat’ in gebruik. Dat is een concurrent van ChatGPT die volledig in eigen beheer is en speciaal is ontwikkeld voor studenten, docenten en medewerkers.
SURF als motor achter Nextcloud
De grootste gezamenlijke stap loopt via SURF, de ICT-coöperatie voor onderwijs en onderzoek. Via SURF wordt Nextcloud ingezet als Europees alternatief voor de kantoorapps van Microsoft. SURF migreerde al 54.000 gebruikers naar het platform en rolt het uit naar meer dan 30 instellingen. Het platform is ook al in gebruik bij vijftig Duitse universiteiten.
Na de zaak rondom de overname van het platform achter DigiD en de verankering van digitale autonomie in het coalitieakkoord, is ook de politieke druk toegenomen. Jaarlijks wordt er door Europa honderden miljarden euro’s betaalt voor digitale afhankelijkheid van Amerikaanse aanbieders.
De pilots met Nextcloud worden later dit jaar afgerond en daarna geëvalueerd. Puylaert sluit niet uit dat de software daarna als vast pakket in het aanbod van SURF komt. Het hoger onderwijs valt inmiddels ook onder de nieuwe Cyberbeveiligingswet, wat de druk op digitale weerbaarheid verder vergroot. UNL benadrukt dat samenwerking daarbij essentieel is: “Als je samen onderhandelt over contracten sta je sterker.”