De gemeente Groningen start dit jaar een pilot met een alternatief voor Microsoft Office. Samen met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) onderzoekt de gemeente ook of Windows op de werkplek vervangen kan worden door Linux. Aanleiding is Europese wetgeving die overheden verplicht hun afhankelijkheid van big tech terug te dringen.
Groningse ambtenaren van de gemeente gaan dit jaar aan de slag met een alternatief voor het Microsoft Office-pakket. Parallel daaraan onderzoekt de gemeente samen met de VNG of Windows op de werkplek op termijn kan worden vervangen door Linux. ICT-wethouder Philip Broeksma (PRO) maakte dat vorige week bekend.
De directe aanleiding voor het debat is het nieuwe Tech Sovereignty Package van de Europese Commissie, gepresenteerd op 3 juni 2026. Dat pakket bevat onder meer de Cloud and AI Development Act (CADA). Die verplicht overheden hun afhankelijkheid van Amerikaanse en Chinese techgiganten terug te dringen. Onderdeel daarvan is ook een EU Open Source Strategy met een ‘open source, tenzij’-principe voor overheidsinstellingen.
Afhankelijkheid is complex in kaart te brengen
Broeksma erkende tijdens het debat dat de omvang van de afhankelijkheid lastig te bepalen is. “Het is lastig om dit volledig in kaart te brengen, want ook onze toeleveranciers en hun onderleveranciers bouwen hun applicaties vaak weer op de platforms van big tech.” Tegelijk beschikt Groningen over een eigen e-mailinfrastructuur en eigen datacenters, deels fysiek in de gemeente zelf. Daarmee staat de stad er volgens de wethouder soevereiner voor dan veel andere Nederlandse gemeenten, die volledig afhankelijk zijn van Amerikaanse clouddiensten.
Toch is volledig afscheid nemen van big tech niet makkelijk. De aanbestedingswet staat gemeenten namelijk niet toe om te eisen dat een systeem door een Europees bedrijf wordt geleverd. Dat terwijl de VNG de CADA expliciet noemt als het belangrijkste onderdeel van het Europese pakket voor gemeenten. Mede vanwege de aanbestedingsrechtelijke implicaties.
Pilot met Office-alternatief en Europese AI-factory
De gemeente gaat de pilots voor Linux en Microsoft Office-alternatieven samen met de VNG vormgeven, omdat bruikbare oplossingen vanuit het Rijk vooralsnog uitblijven. Broeksma: “Voor de goede orde is het belangrijk om aan te geven dat het gaat om een grote inspanning in tijd, in middelen en over vele jaren. Maar we hebben dus al belangrijke stappen gezet en we gaan daarmee door, want de digitale soevereiniteit is iets dat wij absoluut willen.”
Digitale soevereiniteit als bestuurlijke opgave
De genoemde stap die gemeente Groningen wil zetten, legt een fundamenteler probleem bloot binnen het Nederlandse openbaar bestuur. Digitale soevereiniteit wordt vaak nog gezien als een puur ICT-technische kwestie, in plaats van een strategische bestuurstaak. Terwijl gemeenten wettelijk verantwoordelijk zijn voor de privacy van burgers, is de afhankelijkheid van Big Tech groot. Uit onderzoek blijkt dat maar liefst 59 procent van de gemeentelijke webapplicaties op Amerikaanse cloudinfrastructuur draait.
Het risico hiervan raakt direct de democratische controle en autonomie. Om die regie terug te pakken, verankert de sector de voorkeur voor leveranciersonafhankelijke oplossingen inmiddels ook in het beleid. Zo heeft de VNG in 2026 nieuwe GIBIT-inkooprichtlijnen ingevoerd, die bepalen dat maatwerksoftware voor gemeenten standaard open source moet zijn, tenzij er een gegronde reden is om hiervan af te wijken.
Pilots in Amsterdam, ‘s-Hertogenbosch, Zaanstad en Ede laten zien dat de techniek klaarligt. Zij testen al met de Digitale Autonome Werkplek Overheid (DAWO) en het platform MijnBureau. Toch blijft de praktijk weerbarstig. De Europese Commissie dwingt weliswaar soevereiniteit af met het Tech Sovereignty Package. Ook stimuleert Den Haag projecten binnen de Nederlandse Digitaliseringsstrategie.
Maar kant-en-klare oplossingen vanuit het Rijk ontbreken nog voor de rest van de gemeenten, stelt Broeksma. Er is geen centrale, rijksbrede open-source-infrastructuur. Voorlopers zoals Groningen moeten de transitie naar Linux en open-source Office daarom zelf financieren en uitdenken en dat kost veel tijd en middelen.