Het kabinet heeft op papier gezet hoe Nederland verder wil met AI. Wie in de 28 pagina’s zoekt naar geld, regels of concrete hulp voor het eigen bedrijf, komt eigenlijk vooral een agenda voor volgend jaar tegen. Wat er wel in staat, is een vrij duidelijke verwachting van wat bedrijven zelf moeten doen.
Wie de Kabinetsvisie op Artificial Intelligence openslaat, maakt eerst kennis met een hele rij mensen. Er is de verpleegkundige die meer tijd aan het bed overhoudt, omdat AI een deel van haar administratie doet. Een boer die precies kan zien welk stuk land water of voeding nodig heeft. Een de ondernemer die niet meer bij allerlei overheidsloketten dezelfde formulieren hoeft in te vullen. En zo gaat het nog even door, tot en met de ambtenaar die dankzij AI zijn werk beter kan doen. Het is een sympathiek begin, en het is ook min of meer de kern van de visie waarmee de ministerraad op 6 november instemde: AI moet mensen sterker maken en hun werk lichter.
Helemaal uit eigen beweging kwam die visie er overigens niet. De Kamercommissie Economische Zaken had gevraagd wat AI betekent voor de economie, voor de afhankelijkheid van de Verenigde Staten en voor de veiligheid. Staatssecretaris Willemijn Aerdts (Digitale Economie en Soevereiniteit) maakte er een brede visie van, die zij coördineert en die de ministeries elk op hun eigen terrein uitwerken. Achter al die mooie voorbeelden zit een nogal nuchter probleem. De arbeidsproductiviteit in Nederland groeit al decennia maar mondjesmaat, de beroepsbevolking vergrijst en de personeelstekorten gaan voorlopig niet weg. Oftewel, we moeten hetzelfde werk met steeds minder mensen doen. Waar eerdere digitaliseringsgolven vooral de administratie automatiseerden, kan AI volgens het kabinet ook kenniswerk productiever maken. Dat is de belofte. Maar wat heeft een bedrijf er nu eigenlijk concreet aan?
Weinig nieuw geld
Eerst het geld, want daar kijken de meeste directies toch wel als eerste naar. Veel is het niet, en nieuw is het eigenlijk ook niet. Het enige bedrag dat in de visie staat is 120 miljoen euro voor Nederlandse deelname aan IPCEI-AI, een Europees project waarin lidstaten samen investeren in AI voor de industrie. Dat geld reserveerde het kabinet al op Prinsjesdag in de begroting voor 2027. Het is ook pas definitief als de Kamer die begroting goedkeurt en Brussel het hele project. Maar het gaat niet naar de gemiddelde ondernemer die met AI aan de slag wil. Het is bedoeld voor Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen die samen met Europese partners in grote projecten stappen. Negentien landen verwachten samen meer dan tien miljard euro in te investeren. Het grootste deel van dat geld moet uit de markt komen.
Voor het mkb verwijst de visie vooral naar loketten die er al zijn. Er zijn vijf Europese Digitale Innovatie Hubs, die zich vooral op de maakindustrie richten, zeven regionale AI-hubs en een AI-regeling binnen de MIT-subsidie. Groeiende AI-bedrijven kunnen straks terecht bij het Nationaal Agentschap voor Disruptieve Innovatie en de Nationale Investeringsinstelling, maar die moeten allebei nog worden opgericht. Het kabinet doet er ook niet geheimzinnig over: innoveren en de kansen van AI benutten is volgens de brief “in de eerste plaats aan bedrijven zelf”. De overheid zorgt slechts voor de randvoorwaarden.
Nieuwe regels komen er evenmin. De Europese AI Act blijft het kader, maar die gaat in fases in. De zwaarste verplichtingen, voor bijvoorbeeld AI die sollicitanten selecteert of kredietwaardigheid beoordeelt, gelden na Europees uitstel pas vanaf december 2027. Het kabinet wil de regels vooral beter uitvoerbaar maken, met standaarden die duidelijker maken wat de eisen in de praktijk betekenen en met een zogeheten regulatory sandbox. Dat is eigenlijk een soort proeftuin bij de toezichthouder, waar een bedrijf een AI-toepassing onder toezicht kan testen voordat die de markt op gaat. Wie dat toezicht moet gaan doen, beschreef het kabinet eerder al in het voorstel voor de uitvoeringswet. Het kabinet erkent wel dat regels innovatie kunnen afremmen als ze te veel kosten of te lang onduidelijk blijven. Toch vindt het die lasten redelijk waar de risico’s groot zijn, zoals in de zorg, de financiële sector en bij de overheid.
Europees op papier
Bij het lezen van de visie dringt zich wel een vraag op. De AI-modellen die bedrijven dagelijks gebruiken, komen voornamelijk uit de Verenigde Staten. Het kabinet erkende eerder dit jaar ook nog dat er voor de Amerikaanse topmodellen geen Europees alternatief bestaat. Tegelijk wil Nederland al een tijdje minder digitaal afhankelijk worden. Dus is de vraag: gaat er dan ook geld naar Europese AI? In woorden wel, maar in euro’s nog nauwelijks. Europa moet volgens de visie genoeg capaciteit hebben om zelf de meest geavanceerde modellen te ontwikkelen. Nederland steunt daarom het Frontier AI Initiative van Duitsland, Frankrijk en de Europese Commissie, maar onderzoekt nog hoe het daar zelf aan kan bijdragen. Europese AI-gigafabrieken, zeg maar enorme rekencentra om de allergrootste modellen te trainen, krijgen ook steun op papier. Een eigen gigafabriek betaalt de overheid alleen niet: het kabinet ziet ruimte voor zo’n rekencentrum in Nederland als de markt het financiert, en beperkt zich zelf tot de randvoorwaarden. Wel gaat er geld naar een veel kleinere AI-fabriek in Groningen (zo’n 200 miljoen euro), samen met Europa en de regio. Daar kunnen bedrijven en onderzoekers straks rekenkracht gebruiken onder Nederlandse en Europese voorwaarden, naar verwachting vanaf begin 2028
Hoe rijmt dat met elkaar? In de visie eigenlijk best goed, omdat volledige onafhankelijkheid uitdrukkelijk geen doel is. Een volledig eigen AI-ecosysteem noemt het kabinet voor Nederland niet haalbaar. Het spreekt van open strategische autonomie, een nogal ambtelijke term voor iets vrij simpels: Nederland bepaalt zelf wat het echt in huis moet hebben, waar samenwerken met betrouwbare partners genoeg is en welke afhankelijkheid acceptabel is. Op een paar kritieke onderdelen, zoals chipproductie, rekenkracht, betrouwbare cloud en algemene AI-modellen, wil het kabinet genoeg eigen of Europese basis. Voor de rest spreidt het de afhankelijkheden. Aerdts vat het samen: “We hoeven niet alles zelf te kunnen, maar willen wel zelf bepalen welke kant we opgaan.” Dat het ook op kleinere schaal kan, laat de overheid overigens zelf zien. Haar eigen chatbot vlam-chat draait op Europese opensourcemodellen in een overheidsdatacenter.
AI moet het proces in
Als de visie dan weinig geld en weinig nieuwe regels bevat, wat staat er dan wel in voor bedrijven? Vooral een verwachting. Het kabinet herhaalt zijn doel dat in 2030 minstens 75 procent van het mkb geavanceerde digitale technologie zoals AI, cloud en data-analyse gebruikt. Daarbij constateert het iets wat veel managers waarschijnlijk wel herkennen. De meeste organisaties gebruiken AI nu vooral voor de laagdrempelige dingen: een tekst of afbeelding maken, een document samenvatten, een mailtje opstellen. Dat is handig, maar de echte winst zit volgens het kabinet in de volgende stap, als AI een vaste plek krijgt in de bedrijfsprocessen zelf. Dat vraagt dan wel investeringen in vaardigheden, kennis, data en het aanpassen van werkprocessen. Met alleen een AI-tool aanschaffen ben je er dus niet.
De tweede verwachting gaat over veiligheid, en die is vrij nadrukkelijk aan de directie gericht. AI maakt cyberaanvallen groter, slimmer en sneller, en de weerbaarheid van Nederlandse organisaties is daar volgens het kabinet nog niet op ingericht. “Digitale veiligheid is geen vraagstuk meer van alleen de CISO en IT’ers”, schrijft het kabinet. “De afhankelijkheid ervan is te groot, te complex en te risicovol voor organisaties.” Daarmee sluit het aan bij de oproep die AIVD, MIVD, NCSC, NCTV en de politie in september samen deden: bestuurders moeten cybersecurity zelf voorrang geven, en dat niet alleen aan hun IT-afdeling overlaten.
Voor HR is het verhaal wat minder concreet, en dat geeft het kabinet ook gewoon toe. De gevolgen van AI voor de arbeidsmarkt zijn onzeker, dus het kabinet werkt verschillende scenario’s uit. Sommige taken verdwijnen, andere komen erbij, en soms is het volgens de visie juist verstandig om bewust geen AI in te zetten. Opvallend is wel dat de kwaliteit van werk expliciet in de kamerbrief staat, met autonomie, werkstress en eerlijke behandeling. Dat is toch een signaal aan werkgevers dat AI invoeren over meer gaat dan alleen efficiëntie. Medewerkers hoeven geen AI-specialist te worden, maar ze moeten wel begrijpen wat AI kan en niet kan, veilig met gegevens omgaan en uitkomsten kritisch bekijken. Wat dat betekent voor scholing en onderwijs, staat in de kabinetsreactie op het SER-advies over AI en werk, die tegelijk naar de Kamer ging.
Keuzes vallen in 2027
De keuzes waar bedrijven écht iets aan hebben, komen eigenlijk pas volgend jaar. In het eerste kwartaal van 2027 volgen een brief over AI-infrastructuur en rekenkracht en een brief over de regie op datacenters. Daarin moet ook staan hoe al die rekenkracht past op een stroomnet dat nu al vrij vol zit.
Het kabinet zegt ook zelf dat nog lang niet alle keuzes gemaakt zijn. Het laat bewust ruimte om bij te sturen, omdat de technologie sneller gaat dan beleid kan bijhouden. Voor wie vooruit wil plannen, is dat een beetje lastig, maar het is wel eerlijk. Het kabinet weet namelijk net zo goed als het bedrijfsleven nog niet precies waar het met AI naartoe gaat. “AI gaat onze toekomst voor een belangrijk deel bepalen”, aldus Aerdts. “Maar hoe die toekomst eruitziet, ligt niet vast.”